مقدمه
بنتونیت (Bentonite) نوعی رس ارزشمند و کاربردی است که به فراوانی در سطح زمین یافت میشود. این کانی منحصربهفرد اغلب بر اثر هوازدگی و دگرسانی خاکسترهای آتشفشانی در حضور آب تشکیل میگردد. بنتونیت قدمتی طولانی در تاریخ دارد؛ در گذشته مردم از این گل طبیعی برای چربیزدایی از پشم گوسفندان، قوامآوری شیره انگور و حتی به عنوان «گل سرشویی» در حمامها استفاده میکردند. اما امروزه با پیشرفت علوم معدنی و شیمی، این کانی مصارف شگفتانگیزی در صنایع مادر پیدا کرده است؛ از صنعت فولاد، نفت و پتروشیمی گرفته تا تصفیه روغن، چاه ارت، خوراک دام و طیور و پزشکی.
انواع بنتونیت در طبیعت و ساختار اتمی آنها
بنتونیتها بر اساس عنصر فلزی غالب در ساختار اتمی خود (مانند سدیم، پتاسیم، آلومینیوم یا کلسیم) دستهبندی میشوند. در این میان، دو نوع بنتونیت سدیمی و بنتونیت کلسیمی بیشترین کاربرد صنعتی را دارند:
- بنتونیت سدیمی: دارای خاصیت تورمپذیری (جذب آب) بسیار بالایی است.
- بنتونیت کلسیمی: تورمپذیری کمتری دارد اما مجهز به خواص جذب چربی عالی است که بستر را برای فرآیند فعالسازی (اکتیو کردن) فراهم میکند.
تاریخچه کشف و معرفی معادن بنتونیت قرهناز و کلتکه
شرکت معدنی سنگ ولیعصر، کاشف و بهرهبردار رسمی معادن غنی بنتونیت قرهناز و کلتکه است که در مسیر جاده زنجان به دندی واقع شدهاند.
در سالهای ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۲ که این معادن کشف و پروانه بهرهبرداری آنها اخذ شد، موارد مصرف دقیق صنعتی آن ناشناخته بود. تا اینکه با بررسی و آزمایشهای جناب آقای منیری (مدیریت شرکت قطران کاوه و از بنیانگذاران صنعت تصفیه روغن در خاورمیانه)، ویژگیهای بینظیر این خاک کشف شد. پس از آن، بنتونیت این معادن وارد فاز تولید صنعتی، میکرونیزه شدن و بستهبندی شد و راه تصفیه روغن صنعتی را در کشور هموار کرد. این محصول به دلیل خاصیت رنگزدایی فوقالعادهاش در بازار به «خاک رنگبر» معروف شد.
چرا بنتونیت قرهناز زنجان در خاورمیانه بیرقیب است؟
معدن بنتونیت قرهناز در ۱۳۴ کیلومتری جاده زنجان به دندی و در مجاورت معدن معروف سرب و روی انگوران قرار دارد. در طی ۳۰ سال گذشته رقبا تلاشهای زیادی در این منطقه داشتهاند، اما بنتونیت این شرکت به دو دلیل ساختاری، تمام رقبا را کنار زده است:
- میزان بسیار بالای مونتموریلونیت (Montmorillonite): این کانی عامل اصلی کیفیت و قدرت جذب در بنتونیت است که در خاک قرهناز به وفور یافت میشود.
- ذخیره میلیون تنی پایدار: این ذخیره عظیم، تأمین بدون وقفه و بلندمدت خاک رنگبر کشور و بازارهای صادراتی اطراف را تضمین میکند.
ما اخیراً آزمایشگاه شیمی تخصصی را در دفتر مرکزی شرکت در زنجان دایر کردهایم. تستهای مکرر روغن روی نمونههای استخراج شده از سینهکارهای هر دو معدن انجام شده است (نمونهها در سایت موجود است). به اعتراف مصرفکنندگان متعدد، خاک رنگبر تولید شده از معدن قرهناز نه تنها در خاورمیانه بینظیر است، بلکه جزء ممتازترین بنتونیتهای خام در جهان به شمار میرود.
تست کیفیت رنگبری در آزمایشگاه شیمی شرکت
فرآیند فعالسازی (اکتیو کردن) بنتونیت به چه معناست؟
فعالسازی بنتونیت یعنی افزایش چشمگیر توان خاک معدنی در جذب ناخالصیها، رنگ و مواد مضر روغن. از لحاظ علمی، در فرآیند فعالسازی (اسیدی)، یونهای هیدروژن جایگزین یونهای آلومینیوم، آهن و منیزیم در شبکه کریستالی خاک میشوند. این فرآیند کاملاً به نوع خاک اساسی و تنظیم دقیق pH بستگی دارد.
کاربرد در صنایع غذایی و خوراکی
بنتونیت استخراج شده از معادن شرکت ولیعصر یکی از بهترین گزینهها برای اکتیوشدن است. به عنوان نمونه، شرکت کانی ساز جم که از بزرگترین و معتبرترین مجموعههای تولید خاک فعال (اکتیو شده) در ایران است، از مشتریان پرطرفدار بنتونیت تولیدی شرکت ولیعصر میباشد. این مجموعه سالیانه مقادیر متنابهی از بنتونیت ما را خریداری، میکرونیزه و فعالسازی کرده و در صنایع خوراکی و تصفیه از آن استفاده مینماید.
